परम्परागत चिकित्सा पद्धति

नारायण ढुङ्गाना । काठमाडौँ, २९ असोज : नेपालमा अझै पनि परम्परागत चिकित्सा पद्धतिको महत्व घटेको छैन । सर्वसाधारणमा आयुर्वेद तथा एकीकृत चिकित्सा पद्धतिमा अझै पूर्ण विश्वास छ ।

यस्ता उपचार पद्धतिमा आकर्षण झन् बढ्दै गएको छ । उपचार समय लामो हुने भए पनि दीर्घकालीन रोगको समाधान हुने विश्वासमा अहिले मानिस लालायित छन् । सामान्य चिकित्सा उपचार पद्धति अपनाएका कतिपय बिरामीसमेत आयुर्वेद एवं एकीकृत चिकित्सामा भरोसा गर्छन् । एकीकृत चिकित्सा पद्धतिमा आयुर्वेद, प्राकृतिक चिकित्सा, अक्यूपञ्चर(सियोले घोप्ने), आम्ची(तिब्बती उपचार पद्धति) र होमियोपेथिक पर्छ ।

काठमाडाँै उपत्यकाका तीन जिल्लामा हालै गरिएको अध्ययनमा पछिल्लो पाँच वर्षमा परम्परागत एवं एकीकृत चिकित्सा पद्धतिमा उपचार गर्ने स्वास्थ्य संस्था खुल्ने क्रम बढेको पाइएको छ । नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्का अनुसन्धान अधिकृत सृष्टि कार्की भन्नुहुन्छ, “उपत्यकाका काठमाडौ,ँ ललितपुर र भक्तपुरमा गरिएको अध्ययनमा पछिल्लो पाँच वर्षमा १०० भन्दा बढी यस्ता संस्था खुलेको पाइयो, यसले पनि परम्परागत उपचार पद्धतिमा आकर्षण छ भन्ने देखिन्छ ।”

परिषद्ले अहिले देशभर नै आयुर्वेद एवं एकीकृत चिकित्सा केन्द्रको अध्ययन गरिरहेको छ । अर्काे महीनामा प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने तयारी परिषद्को छ । खासमा आयुर्वेद तथा परम्परागत चिकित्सा केन्द्रको अवस्था नै यकिन नभएकाले आधारभूत अध्ययन थालिएको हो ।

पहिलो चरणको अध्ययनपछि बिरामीको अवस्था र आकर्षणको पनि अध्ययन गरिने परिषद्ले जनाएको छ । सङ्ख्या कति छ, सरकारी र निजी संस्था कति छन्, कुन संस्थाले कस्ता चिकित्सा सेवा दिइरहेका छन्, मानव स्रोतसाधनको अवस्था कस्तो छ भनेर अध्ययन भइरहेको छ । अध्ययनको प्रतिवेदन सरकारलाई बुझाइने भएकाले नीतिनिर्माणमा र नियमनमा समेत सहयोगी बन्ने विश्वास रहेको परिषद्का उपप्रमुख प्रशासकीय अधिकृत निर्भयकुमार शर्मा बताउनुहुन्छ ।

‘आधुनिक औषधि जडीबुटीबाट नै बनाउने हो । प्रशोधन नगरिएकै जडीबुटीले पनि उपचार गर्न सकिन्छ । हिमालदेखि तराईसम्म नै आयुर्वेद एवं एकीकृत चिकित्सा सेवा छ । यसको आफ्नै महत्व हुन्छ ।’ त्यसैले छरिएर रहेका संस्थालाई एकीकृत गर्ने र सङ्ख्या यकिन गर्ने मुख्य उद्देश्य अध्ययनको हो, भन्नुहुन्छ शर्मा ।

जिपिएस ट्र्याकिङ

उपत्यकाका आयुर्वेद तथा एकीकृत चिकित्सा केन्द्रको जिपिएस ट्रयाकिङ गरिएको छ । यसरी ट्रयाकिङ गरिएका संस्था एकै ठाउँमा बसेर हेर्न सकिन्छ । कुन ठाउँमा केन्द्र छ भनेर खोजिरहनु पर्दैन । काठमाडौँ उपत्यकामा १५५ यस्ता संस्था रहेको अर्का अनुसन्धान अधिकृत अरुण शाह बताउनुहुन्छ ।

यहाँ २५ वर्षदेखि सेवा दिँदै आएका संस्था भने १० मात्रै छन् । अधिकांश संस्था नयाँ छन् । नयाँ संस्था १०० भन्दा बढी छन् । उक्त तथ्याङ्कले परम्परागत उपचार पद्धतिको प्रयोग बढेको देखिन्छ । मासिक ६०० भन्दा बढी बिरामीको सेवा दिने संस्था ६ मात्रै छन् । उपत्यकामा चार महीना लगाएर अध्ययन गरिएको थियो । जिपिएर ट्रयाकिङ गरिएकाले अब ती संस्थासँग जोडिने कुनै पनि काम गर्न सहज हुने छ । जिल्ला आयुर्वेदमा दर्ता हुनुपर्ने प्रावधान भए पनि कतिपयले नगरेको पाइएको छ ।

धामीझाँक्रीको महत्व

अध्ययनमा धामीझाँकीबाट हुने उपचार सेवाको पनि आफ्नै महत्व रहेको पाइएको छ । अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रमा धामीझाँक्रीबाट हुने उपचार सेवामा आकर्षण कम नदेखिएको अनुसन्धान अधिकृत शाह बताउनुहुन्छ ।

“हरेक समुदायमा फरक फरक धामीझाँक्रीको संस्कृति देखियो”, प्रतिवेदनबारे शाहले भन्नुभयो, गाउँमा यसको पनि महत्वपूर्ण भूमिका छ भन्ने देखिन्छ ।” फरक फरक संस्कृतिमा फरक फरक परम्परागत उपचार पद्धति रहेको प्रतिवेदनमा जनाइएको छ । नेपालका ३३ जिल्लामा नमूना सर्वेक्षणमार्फत अध्ययन भएको थियो ।